Wie voor Botticelli’s Geboorte van Venus staat in de Galleria degli Uffizi in Florence, kijkt niet zomaar naar een mythologische godin. Het gezicht dat je aankijkt is zacht, melancholisch, bijna menselijk. Al eeuwenlang stellen kunsthistorici dezelfde vraag: wie was de vrouw achter deze Venus? Steeds opnieuw komt één naam terug: Simonetta Vespucci.
Florence in de tijd van schoonheid en macht
In het Florence van de vijftiende eeuw waren kunst, politiek en schoonheid nauw met elkaar verweven. De stad werd bestuurd door de familie de’ Medici, die kunstenaars als Botticelli, Leonardo da Vinci en Michelangelo beschermde en financierde. Tegelijk ontstond er een nieuw ideaal: de menselijke vorm, vooral die van de vrouw, werd gezien als een afspiegeling van goddelijke harmonie. Simonetta Vespucci paste perfect in dit ideaal.
Zij werd rond 1453 geboren als Simonetta Cattaneo in een adellijke familie uit Genua. Op jonge leeftijd trouwde ze met Marco Vespucci, een neef van de ontdekkingsreiziger Amerigo Vespucci. Via dit huwelijk kwam zij terecht in Florence, waar zij al snel bekend stond om haar uitzonderlijke schoonheid.
Hedendaagse bronnen zoals brieven, gedichten en kronieken, beschrijven haar niet alleen als mooi, maar als bijna onwerkelijk verfijnd: slank, licht haar, een zachte blik en een rustige, waardige houding. En zo werd ze een icoon van Florentijnse elegantie.
Simonetta in de wereld van Botticelli
Sandro Botticelli werkte in deze periode nauw samen met de Medici-familie. Hij maakte schilderijen voor hun paleizen, hun villa’s en hun privévertrekken. In deze kringen was Simonetta een bekende verschijning. Ze werd bewonderd door Giuliano de’ Medici, de jongere broer van Lorenzo il Magnifico, en figureerde in toernooien, gedichten en festiviteiten als een soort levende muze van de stad.
Botticelli begon in deze jaren vrouwen te schilderen met opvallend gelijkende trekken:
- een lange, elegante hals
- een hoog, glad voorhoofd
- een fijn gebogen mond
- grote, rustige ogen
- licht, golvend haar
Deze vrouwelijke figuur verschijnt in verschillende werken, waaronder De Lente, De Geboorte van Venus en meerdere portretten van mythologische vrouwen.
Hoewel Botticelli zijn modellen zelden met naam vastlegde, herkennen kunsthistorici in deze herhaalde trekken het uiterlijk van Simonetta Vespucci, zoals zij in hedendaagse beschrijvingen wordt omschreven.
Is Venus werkelijk Simonetta?
Er bestaat geen document waarin Botticelli letterlijk schrijft: “Dit is Simonetta.”
Maar de samenhang van bronnen is sterk.
Ten eerste is Simonetta de enige vrouw uit Florence van wie we weten dat zij in haar tijd zo’n uitzonderlijke reputatie had. Ze werd bezongen door dichters als Poliziano en herdacht als het ultieme vrouwelijke ideaal.
Ten tweede overlappen haar levensjaren precies met de periode waarin Botticelli zijn beroemdste vrouwelijke figuren schilderde. De Geboorte van Venus werd waarschijnlijk rond 1484–1486 voltooid, bijna tien jaar na Simonetta’s dood, maar gebaseerd op een beeld dat Botticelli al eerder had vastgelegd.
Ten derde zien we dat Botticelli na haar overlijden dezelfde vrouwelijke trekken bleef gebruiken. Dat wijst erop dat hij werkte met een vast ideaalbeeld, waarschijnlijk geïnspireerd door één specifieke persoon.
Veel hedendaagse kunsthistorici beschouwen Simonetta Vespucci daarom als het meest waarschijnlijke model voor Botticelli’s Venus.
Een schoonheid die bleef bestaan
Simonetta stierf in 1476, slechts 22 jaar oud, vermoedelijk aan tuberculose. Haar dood maakte diepe indruk in Florence. Ze werd herdacht in poëzie, schilderkunst en herinnering.
Botticelli zelf werd tientallen jaren later begraven in de kerk van Ognissanti in Florence, niet ver van de Vespucci-familiegraven, een opmerkelijk detail dat vaak wordt gezien als een teken van zijn blijvende verbondenheid met haar. Of Venus nu letterlijk Simonetta’s portret is of haar ideaalbeeld, één ding staat vast:
het Renaissance-idee van vrouwelijke schoonheid draagt haar gelaat.
En elke keer dat wij naar Venus kijken, zien we niet alleen een godin, maar een jonge vrouw uit Florence, die de kunstgeschiedenis blijvend heeft gevormd.
We hebben nog meer artikelen over de Italiaanse Simonetta Vespucci.
